Ståplass til Banda Ache

Det rista kraftig i Herkulesen da vi tok av frå flyplassen i Singapore. Flyet var tungt lasta med naudhjelp. Det var berre så vidt plass til oss. Vi måtte klemme oss saman langs med den eine sida på flyet. Det var ikkje plass til å sitja. Det vart inga lette å koma ut i den fuktige heten på Banda Ache militære flyplass. Sveitten dreiv av oss med ein gang. Flyplassen likna mest på oppmarsjområdet til ein stor militær operasjon. Soldatar frå forskjellige nasjonar over alt. Tunge transportfly og helikopter som tok av og landa. Naudhjelpssendingar i form av mat ,medisinar, og telt låg i haugar rundt om kring. På veg opp til leiren såg vi relativt lite av øydeleggingane. Landskapet som møtte oss var frodig og grønt, med riskmarker og palmetre. Tåkeskyar dreiv rundt fjella og varsla dagens første regnskur. Same dagen fekk vi ved sjølvsyn sjå katastrofeområde. Jordskjelvet og tsunamien har råka berre delar av Banda Ache.  Om lag ein tredjedel av byen er sterkt prega av samanrasa hus og bygningar og med vegar delvis farbare. Den siste tredjedelen er praktisk talt jamna med jorda. Over alt ein emmen og tung lukt. På den første turen vi hadde rundt i byen såg vi grupper av soldatar som lette etter lik . Ein gjekk føre og markerte funn med eit lite kvitt og raudt flagg. Dei andre kom etter  med likposane. Elefantar deltok og i det vanskelege arbeidet. Leiteområdet var et kaos av øydelagde hus og eigendelar. Leitemannskapet vassa  i seig  illeluktande gjørme. Leitinga går føre seg enno, 2 månader etter katastrofen.. Lika vert pakka inn i plastposar og lagt i vegkanten. Der vart  dei etter kvart samla opp i lastebilar. Av og til fann hundane dei først. Dei døde namnlause ble lagd i massegraver. Byen hadde før ca 400.000 innbyggjarar. Berre i byen reknar ein med at om lag 30.000 døde. Talet på sakna i Banda Aceh er over 20000. I heile regionen er det offisielle talet på døde i slutten av februar 2005 kome opp i 118 000. Talet på sakna personar er og om lag 116.000 Tal og øydeleggingar av ein slik storleik at det ikkje går å forholda rasjonelt seg til det.

Kappløp med tida

Tida vår var knapp. Vi var allereie på etterskott med sjukehuset. Det var ikkje lett å få inn 150 tonn naudhjelp. Forsvaret sine c-130 måtte ta mange vendingar fram og attende til Singapore. Feltsjukehuset skulle byggast ved ein fotballstadion. Nokre hektiske dagar følgde. Mange tunge løft i sola   i kombinasjon med  over 30 varmegrader og høg luftfuktiging tok hardt på. Vi visste at det hasta. Dei fleste sjukehus i området var heilt eller delvis øydelagde. Vi var drygt 30 personar frå  Røde Kors i  Noreg. Ein blanding av teknikarar, helsepersonell og logistikarar . Oppdraget var å  setta opp og drive eit feltsjukehus for ICRC ( Den Internasjonale Røde Kors -komiten) Dei første dagane bestod av sjauing og reising av telt. Vi måtte og flytte ein hel del telt da indonesiske militære forlanga å ta over vårt opphavlege sjukehusområde.  Innimellom styrtregn og torevêr var det og svake og sterke jordskjelv, såkalla etterskjelv. Kleda var så blaute at vi kunne berre rulla dei av om kvelden. Morgonen etter var det å rulla dei på igjen. Ingenting tørka. Verdien av god lagånd kjem fram ved slike høve.

Mange organisasjonar var inne og gjorde og gjør ein stor innsats . Feltsjukehuset til Røde Kors var sterkt ønskja av myndigheitene. Endeleg den 12. januar var sjukehuset så klart at vi kunne byrja å ta imot pasientar.  Dei første kom på OPD ( Out-Patient-Clinic).  OPD er ein blanding av akuttmottak og poliklinikk. Resten av sjukehuset kunne nokre få dagar seinare ta imot dei først inneliggjande pasientane.

ICU. Feltsjukehuset sitt stebarn

Når Røde Kors set opp feltsjukehus  vert det alltid teke omsyn til kva slag helsetilbod som eksisterar i området før katastrofen. Dette vert gjort for ikkje brått å innføre  ein ny standard . Derfor vert det ikkje avgjord på førehand om det skal vera ein eigen intensiveining(ICU). I katastrofesamanheng  vert ofte  den doktrinen følgd til at ein  skal gjera  minst moglege for flest mogeleg.  Slik at flest mogeleg får hjelp. I ein slik samanheng kan det verta direkte feil å satsa tungt på intensivbehandling av nokre få. Knappe ressursar vil da verta prioritert vekk frå dei mange med lettara skadar  til dei få med store skadar. I denne samanhengen var allereie den mest akutte perioden over, og ved feltsjukehuset vert det bestemt at det skulle oppretast ICU.  Høg fleksibilitet er ein naudsynt føresetnad for drift av  feltsjukehus. Ein annan utfordring er å møta dei  aktuelle behova. Nokre av dei største utfordringane synte seg raskt da vi tidleg fekk inn pasientar med alvorlege  aspirasjonspneumoniar. Mykje bruk av antibiotika hadde ført til at ein måtte opp i 4 generasjons cefalosporinar ( Tienam , Tinetidin etc.) for å få effekt. Dette hadde vi ikkje med ,men fekk det av  eit anna feltsjukehus.

 Det er nok av eksemplar på at naudhjelpsorganisasjonar kjem inn og overbyr den lokale marknaden og tek dei beste folka frå eitt allereie hardt prøva helsevesen . Dette har i einskilde tilfelle førd til destabilisering av økonomien lokalt.  Det Internasjonale Røde Kors har teke lærdom av dette. Prinsippet er at kompetansen og utstyret som  vert brakt inn i området skal vera att når helseteamet dreg seg  tilbake. Alt personell som vert leigd inn  vert og løna med det same de kunne fått lokalt.

Sjukehuseininga er satt opp med forholdsvis få sjukepleiarar. Vi var  fire  som skulle dekke ICU, male, female, og childrens ward. Alle sjukepleierane som dekte desse avdelingane hadde spesialutdanning. Anten i intensiv, anestesi, eller psykiatri. I utgangspunktet høyres dette svært lite ut. Imidlertid satsar Røde Kors alltid på samarbeid med sine syster-organsisasjonar  lokalt  og med  lokale helsestyremakter. Dette skuldast og at sjukehusa ikkje vert pakka ned att og send tilbake til Noreg. Som regel er det Røde Kors  lokalt som tek over sjukehuset. Gjerne i samarbeid med dei lokale helsestyresmaketane. Opphaveleg skulle det vera helsepersonell frå PMI( Indonesisk Røde  Kors) til stede når  vi  var klare med sjukehuset. Det tok ei stund før dei kom ,og likevel  måtte vi jobbe  mykje dei første 14 dagane. Som regel vart det 8 timar på og 8 timar fri, døgeret rundt. Med katastrofeområda så nære var det  ikkje vanskar med motivasjonen.

Minimal bemanning. Marginal teknologi. Optimale resultat ?

Medisin-teknisk utstyr på ICU var helde nede på eit mininimum. Ein Propaque- monitor. Tre handheldte pulsoximeter, to motor-sug, to mekaniske sug , samt tre oksygenkonsentratorar var noko av det mest sentrale medisin-tekniske utstyret. Infusjonspumpar eller sprøytepumpar  var ikkje med. Sjukehuset var i utgangspunktet ikkje sett opp med respiratorar. Detskuldast fleire høve.

ICU hadde sengeplass til 10 pasientar Den lågteknologiske standarden . Utstyret som vert teke med ut vert ikkje send heim igjen. Det skal vera att og skal bli nytta av lokalt helsepersonell, og skal og kunne lagrast.  Det må derfor vera enkelt, solid og krevja lite ettersyn . Desse synspunkta kjem ikkje av at ein utan vidare forventar at nivået der  sjukehuset  er etablert har ein mykje lågare standard ein heime. Ein må ta økonomiske og praktiske omsyn. Mykje  av det  medsintekninske utstyret er ofte svært dyrt og har  ofte ein låg kost/nytte-effekt  i ein katastrofesamanheng. På grunn av at vi var så få sjukepleiarar kunne vi heller ikkje ha så høg bemanning på ICU som ønskjeleg. Mange gonger var vi berre to på jobb  med opptil 8 pasientar. Av og til kunne det og vera berre ein på jobb. Dette gjorde det naudsynt at dei pårørande deltok aktivt i pleien av dei sjuke. Det gjorde dei på ein sjølvsagd og framifrå måte.

Dei første pasientane som kom hadde alle tre svelgt ureint vatn under Tsunamien  og utvikla alvorlege pneumoniar. Desse pasientane var dei mest utfordrande dei første vekene.  I tillegg var fleire av pasientane dehydrerte og underernærte. Nokre av dei fekk store abscessar i lungane som utvikla seg til pneumothorax  med andingsproblem. Behandlingsregime som vart sett opp inkluderte fleire breispektra antibiotika. Samt tilførsel av væske intravenøst. Ernæring var eit anna viktig punkt. Dei fleste hadde ein eller to pårørande hos seg. Desse  var hos sine kjære heile døgeret, stelte dei dersom dei trong det, og gav dei mat. Fleira av desse pårørande hadde ingen stadar å bu. Det var  naudsynt at også desse fikk mat.

På tross av den intense antibiotika -behandling tok det ofte lang tid før ein kunne sjå noko betring hos pneumoni-pasientane. Sjukdomsbiletet til nokre av pasientane vert ytterlegare komplisert ved at dei fekk abscessar også i hjernen. Dei fleste med så alvorleg pneumoni var naturleg nok avhengig av oksygen. Konsentratorane fungerte bra. Imidlertid kunne vi ikkje gi  dei som trong det respiratorbehandling. Først etter ein månad kom respiratorane frå Genève. I mellomtida vert det lånt ein oxylog ( transportventilator) frå eit tysk feltsjukehus. Fleire av dei dårlege lungepasientane måtte ta hyppige rtg thorax og ha ei tett oppfølging med omsyn til respirasjonsovervåking. Derfor var det ei lette når  somme av dei kunne overførast til andre sjukehus. Mange nasjonar hadde sjukehuseiningar i Banda Aceh. Mellom anna eit australsk militært feltsjukehus som hadde  etablert seg i restane av  universitetssjukehuset i byen. Dei kunne ta over fleire av våre pasientar. Dei svært sjuke lungepasientane  representerte ei svært stor utfordring med sitt krevjande og komplekse sjukdomsmønster. Fleire av dei døde.

Kampen mot Tsunamien

Like etter  start av sjukhuste fikk vi 5 pasientar med tetanus. Pasientar med stivkrampe er  som kjend svært sjeldan i Noreg . Berre nokre få tilfelle kvart år. Dei hadde dei klassiske tegna med krampar ,stiv nakke og rygg,  stive lemmar svelgvanskar, og Risis  Sardonikus. Dette konstante smilande draget dei hadde over andletet vet ofte omtale som  ”Chiristmas Smile”. Stivna kjevemusklar som gjer at  fleire av desse pasientane ser ut som dei smilar konstant. Dei hadde vore på sjukehus eller helsestasjonar rundt i distriktet. Mange av dei pasientane var og avmagra og dehydrert.  Behandlingsregime som vert følgd retta seg først og fremst om store einingar tetanus immunglobulin satt  im. Vidare var det antibiotka-behandling  i form av metrodinazole.  Smertestillande og krampeløysande medikament som diazepam og morfin er og  viktig. Dei aller fleste av dei har store smerter i samband med krampane.   I følgje lokalt indonesisk helsepersonell kunne det gå opp mot 14 dagar før dei synte betring. Ei tid der  krampane kom og gjekk og der  pasientane måtte observerast med auge for respirasjonsproblem(mange kunne heller svelga unna slim) I tillegg til store  dosar med diazepam  ( opp mot 60 mg iv  på eit døger)hadde einskilde så kraftige krampar at ein måtte nytte pentotahl i  dosering   frå 75-120mg. Intravenøs væske i form av Ringer acetat, Nacl 0,9 %  , eller glukose 5% vert satt opp til dei fleste. Hypersensibilitet er eit anna av  kjenneteikna ved denne sjukdomen. Det skal lite lyd  til for at krampar vert utløyst. Vi prøvde å skjerma deg for lyd og lys så godt  det let seg gjera. Dette krevjande behandlings og observasjonsregime måtte utførast  med berre avgrensa elektroniske  hjelpemiddel og overvakingsmoglegheiter. Dei med svelgproblemer eller kjevekramnpar fekk og eit problem med  ernæring . Sjukehuset hadde ikkje med parenteral næring eller sondemat. Vi måtte improvisera , mellom anna med uttynna  BP5-kjeks satt i ventrikkelsonden. Problem med oppfølging var det og i høve til  bloprøver og rtg. Utvalet av prøvar var avgrensa til  LPK, Hgb, CRP, og malaria -screening, blodsukker. Oppfølging av elektrolyttar og blodgassar hadde vi ikkje tilgjenge til. Mykje måtte dreia seg om kliniske vurderingar og observasjonar.

Dei psykiske utfordringane var ikkje mindre. Korleis forholda seg til pasientar og pårørande som hadde mist det meste.  Både familie og livsgrunnlag.  Indonesernes venlege framferd  er imidlertid  det inntrykket som sit at. Alle hadde dei historier å fortelje som vi ikkje kunne fatte. Tap av sine næraste. Av hus og heim. Familiar som er utsletta. Likevele verka dei venlege og synte stor  omsorg for kvarandre. Dei gav og relativ  lite uttrykk for sorg. Mange av pasientane lei naturleg nok av posttraumatisk stress-syndrom, og  oppgåvene i samband med  det  psykiske etterarbeidet er sjølvsagt enorme.  

Aceh- regionen her vore avstengd for utlendingar dei siste åra pga konfliktar med frigjeringsrørsla GAM.  Uvande som dei var med utlendingar sett dei  likevel  stor pris på den hjelpa dei fekk. Som ein av  dei pårørande sa. Dei følte seg ikkje gløymde. Nokre av pasientane våre hadde heller ikkje namn. Kvar gong det kom nokon innom med bilete for å finn att sine kjære var  det eit håp. I fleire veker hadde vi ein medvitslaus mann som berre var ”unknown”.

I skumringen song fuglane i Banda Ache. Temperaturen var blitt så lag at vi endeleg kunne sitja ute å nyta den gode sumatra-kaffen  dersom ein hadde fri. Vi såg på svalene  som stupte rundt takmøna på fotballstadion.  Var det regnvêr og  ekstra fuktig kunne vi høyra oksefroskane til langt på natt. Dei rauta  høgt nærast som kyr. Imanen vekte oss kl 0530 med morgonmesse. Allah er stor. Vi og håpte det. Kraftige regn og torevêr brøyt dagstøtt den intense heten. Små jordskjelv kom med jamne mellomrom. Sjukehuset var i godt gjenge.  Dei fleste skulle vera ved sjukehuset i 5 veker ,nokre i 7. Så følgde neste rotasjon. ICRC har eit 6 mnd. perspektiv på sjukehuset ,men det kan vera  det vil verta behov for det lengre. Nokre pultar og skap som stod inne i stadion vart nytta som medisinskåp på avdelingane. Det har kanskje vore ein skule i kjellaren på stadion. På ei av skåpa var det slått opp ein timeplan. Den hang mellom medikamentar og sprøytar. Når vi stundom vart trøtte etter ei lang rekkje med ”spring-skift” vakna vi igjen når vi såg på den. Ingen sakna skulepulten sin på Lohng Raya stadion i Banda Aceh.

                                                                                        Klikk på bileta for å få dei  større